انتشارات پیام نور، چاپ سوم، بهمن 1374
محمدرضا مهرآئین
به عقیده منتقد این اثر، برای هر نقد موثر و مفیدی از یك اثر علمی ابتدا باید چهارچوب و محوری علمی تهیه شود و سپس محتوی اثری كه نقد میشود با این چهارچوب مقایسه و نقاط قوت و ضعف آن مشخص گردد بنابراین در تعریف كلمه « نقد » میتوان گفت كه باید جنبههای ضعف و قوت آن با هم دیده شده و مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد، لذا با توجه به این توضیح ابتدا به چهارچوب تهیه شده توسط اینجانب برای نقد آثار جامعهشناسی شهری میپردازیم:
1- معمولاً موضوعاتی كه در چهارچوب جامعهشناسی شهری مورد بحث و بررسی قرار میگیرد عبارتند از عواملی كه در طول زمان افراد را به شهرگرائی و شهرنشینی سوق میدهند به عنوان مثال، گمنام و ناشناس بودن در شهر، زندگی در انبوهههای جمعیتی، فرصتهای زندگی بهتر اقتصادی و اجتماعی، غیرقابل بودن پیشبینی بودن وقایع در محیطهای شهری و ...
2- تبیین تاریخ شهرنشینی و تمركز و اسكان جمعیت در شهرهای كوچك و بزرگ و شهرهای اقماری
3- روابط همسایگی، دوستان و بستگان
4- بررسی تمایز مكانها و محلات شهری و تأثیر ساختارهای اجتماعی بر موقعیت طبقاتی، جنسیت، گروههای قومی و وضعیت مسكن
5- ماهیت مسائل شهری ـ آلودگی، ازدحام، فقر، ولگردی، بزهكاری، خشونتهای خیابانی، حاشیهنشینی و ...
6- اداره امور شهر، مدیریت شهری و مشاركت مردم، نقش محلات و خدمات شهری (حمل و نقل، شركتهای خدماتی شهری مثل برق، آب و گاز و ...) و اثرات آنها در زندگی روزمره مردم.
« نقد اثر »
كتاب جامعهشناسی شهری كه توسط دكتر غلامعباس توسلی تألیف و انتشار یافته است با توجه به زمان چاپ آن و كمبود منابع در این رشته به ویژه برای دانشجویان رشته علوم اجتماعی یكی از آثار ارزنده و مفیدی است كه با طرح سئوالات و تمرینات در انتهای هر فصل دانشجویان را به زبانی ساده با جامعهشناسی شهری كه بعضاً در قالب 2 یا 3 واحد درسی ارائه میگردد آشنا میسازد بنابراین همانطور كه گفته شد هر اثر علمی دارای نارسائیهایی نیز میباشد كه این اثر از این امر مثتثنی نیست كه به طور خلاصه به آنها اشاره شده است.
1- كتاب فاقد پیشگفتار و یا مقدمهای از مؤلف است كه خواننده را از مطالب درج شده در متن كتاب آگاه نماید.
2- مطالب فصلبندی شده كتاب بسیار طولانی و در 12 فصل نوشته شده كه میتوانست با ادغام فصول مشابه تعداد فصول كتاب كمتر و از تكرار مطالب جلوگیری شود.
3- مباحث تكراری در فصول گوناگون كتاب ملاحظه میشود برای مثال فصل دوم و فصل سوم كتاب كه بیشتر در بردارنده مباحث جمعیتی و در حوزه جامعهشناسی جمعیت مطرح شده است مانند مهاجرت میزان مرگ و میر و زاد و ولد تقریباً از بحث اصلی جامعهشناسی شهری كه طبق چهارچوب ارائه شده، مباحث تمركز جمعیت و اسكان آن را در شهرهای كوچك و بزرگ مورد بررسی و تحلیل قرار میدهد جدا شده است.
4- در خصوص جمعیت فعال و شاغل كه در حوزه جامعهشناسی كار و مشاغل مورد بررسی قرار میگیرد به صورت تكراری هم در فصل سوم صفحه 34 و هم در فصل چهاردهم صفحه 230 بحث شده است كه با توجه به چهارچوب ارائه شده میتوانست در زیر مجموعه تأثیرات ساختارهای اجتماعی بر موقعیتهای شغلی، طبقاتی و ... مطرح شود.
5- فصول هشتم، نهم و یازدهم نیز كه مربوط به گروههای اجتماعی، مسكن و ویژگیهای روانی و رفتاری شهرنشینان است، شایسته بود در یك فصل تحت عنوان ”ماهیت مسائل شهری“ (بند 5 چهارچوب پیشنهادی) مطرح شده و مورد بحث قرار گیرد.
6- فصل چهارم و هفتم نیز كه مربوط به توسعه شهرنشینی در ایران و بنیانهای زندگی شهری است، بهتر بود كه در یك فصل جمع شده و تحت عنوان تبیین تاریخ شهرنشینی مورد بحث قرار میگیرد.
7- كتاب فاقد فصلی است كه به خدمات شهری و چگونگی مشاركت شهروندان در مدیریت شهری و اثرات آن بر زندگی روزمره شهرنشینان با تأكید بر وضعیت فعلی شهرهای ایران بپردازد. نهایتاً به نظر میرسد در تدوین كتاب عجله و شتاب به خرج داده شده و مطالب كه بعضاً از مقالات و كتب استخراج شده در كنار هم قرار گرفته است و در قالب چهارچوب نظری خاصی قرار ندارد. در خاتمه امید است كه نقد ایجانب بر این اثر، مورد نقد صاحبنظران به ویژه مؤلف محترم قرار گرفته و اشتباهات احتمالی مشخص شود تا این اثر به صورتی كاملتر در چاپهای بعدی مورد استفاده قرار گیرد.