نويسنده:

محسن دهقاني تفتي

 

جايگاه شهر تفت در تقسيمات كشوري:

 از سال 1355 كه شهرستان يزد با مركزيت شهريزد به استان تبديل شد و در تقسيمات كشوري از استان اصفهان جدا شد، شهر تفت در زمرة يكي از 9 نقطة شهري استان يزد قرار گرفت، كه‌اين 9 نقطه در حوزة چهار شهرستان يزد، تفت، اردكان و بافق قرار گرفتند. تفت يكي از دو بخش شهرستان تفت مي‌باشد. بخش مركزي و بخش نير، كه تفت در محدودة بخش مركزي‌اين شهرستان واقع شده است و از لحاظ بعد مسافت در 20 كيلومتري شهر يزد، مركز استان يزد قرار دارد. البته لازم به ذكر است كه در سال 1345 كه يزد به عنوان شهرستان بخشي از استان اصفهان قلم داد مي‌شد، شهر تفت يكي از چند شهر مهم شهرستان يزد به شمار مي‌آمد. امروزه شهر تفت يكي از 19 شهر واقع در استان يزد مي‌باشد. موقعيت خاص‌اين منطقه‌ايجاب مي‌كرد كه نسبت به عمران و آبادي‌اين منطقه اقداماتي ثمر بخشي صورت گيرد، لذا از زمانهاي قديم تصميم گرفته شد كه از طريق شهرداري نسبت به تأمين رفاه ساكنان محل اقدام شود. بنابراين وزارت كشور بنا به تقاضاي اهالي محل و پيشنهاد بخشداري تفت در سال 1330  با تأسيس شهرداري تفت موافقت كرد و دستور انتخاب مذكور در سال 1331 انجام گرفت. ولي‌اين سازمان، پس از مدت كوتاهي تعطيل شد و نهايتاً فعاليت خود را از سال 1340 دوباره از سرگرفت.

 

بستر طبيعي:

 

الف) موقعيت جغرافيايي تفت:

در واقع از عرض شمالي َ45 و ْ31 تا عرض شمالي "20 و َ44 و ْ31   و طول شرقي َ12 و ْ54  تا طول شرقي "15 و َ10 و ْ54  قرار گرفته است.‌اين شهر در جنوب غربي استان يزد و در 20 كيلومتري ‌اين شهر قرار دارد و همانطور كه گفته شد يكي از 19 شهر استان يزد مي‌باشد. منطـقه‌اي كه تفت بر روي آن بنا شـده، درّه‌اي است طـويل در امتداد غربي_ شرقي كه از سه طرف بوسيلة كوهها محصور مي‌باشد. از جهت شمال غرب و جنوب نيز بوسيلة رشته كوهها محصور مي‌باشد و تنها از جهت شرق به وسيلة كوهي محصور نيست و امتداد‌اين درّه به دشتهاي استان يزد منتهي مي‌گردد. (پايان نامة علي اصغر وارسته دانشجوي كارشناسي ارشد جغرافياي انساني و اقتصادي دانشگاه آزاد اسلامي‌واحد تهران)

لذا مي‌توان گفت كه تفت از مناطق كوهستاني و دامنه‌هاي حاصلخيز و خوش آب و هواي استان يزد محسوب مي‌شود. قلّة شير كوه يكي از قلل معروف فلات مركزي‌ايران بر‌اين شهر مشرف است كه ارتفاع آن 4075 متر از سطح دريا مي‌باشد. از ديگر ارتفاعات‌اين شهر بلندي‌هاي برفخانة طزرجان است كه از نظر ارتفاع، اختلاف كمي‌نسبت به شير كوه دارد و بلندي آن 3990 متر از سطح درياست. تفت در سر راه يزد به دهشير، ابرقو يا ابركوه و شيراز قرار گرفته است كه در نتيجه موقعيت ممتازي را مي‌تواند دارا باشد.

 

ب) توپوگرافي شهر تفت:

ارتفاع شهر تفت از سطح عمومي‌درياها در نقاط مختلف متفاوت است، بطوريكه در بستر مسيل 1552 متر و در دامنة كوههاي جنوبي 1565 متر و در دامنة كوههاي شمالي 1575 متر از سطح دريا بلندتر است، بطوريكه بلندترين نقطة شهر1590 و پست ترين نقطة آن 1552 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و بطور متوسط 1575 متر از سطح دريا ارتفاع دارد. ( پايان نامة محمد حسين احمدي  )

شهر تفت بر دامنة شمالي شيركوه جاي گرفته است، تودة عظيم شيركوه با ارتفاع 4075 متر بلندترين كوه منطقه و كوههاي كم ارتفاع تري را در دامنة شمالي خود جاي داده است كه شهر تفت در داخل يكي از ‌اين دره‌هاي محصور در كوه قرار دارد. در جنوب ‌اين شهر ارتفاعاتي با جهت غربي _ شرقي بنام تفت كوه يا تفتهِ كوه قرار دارد كه قسمت اعظم تفت بر روي خاكهاي حاصلخيز دامنة ‌اين كوه قرار گرفته است. در ناحية شمال تفت ارتفاعات ديگري قرار دارد كه از كوههاي جنوبي كم ارتفاع‌تر است و تقريباً موازي با كوههاي جنوبي هستند. از كوهـهاي شـمالي كوه تنوره و كوه راحت آبــاد را مي‌توان نام برد. در غـرب ‌ايــن شهر كوه گرد كه به صورت توده‌اي دايره مانند قرار گرفته است كه راه ارتباطي تفت به دهشير و ابرقو از حد فاصل‌اين كوه و كوههاي شمالي تفت مي‌گذرد. كوههاي نامبردة فوق حصاري را به وجود مي‌آورند كه تنها از شرق امكان گسترش شهر وجود دارد.

 

ج) خاك:

منطقة تفت جزئي از‌ايران مركزي و يا قسمتي از منطقة مستقل كمربند آذرين سرتاسري ‌ايران مي‌باشد. در‌اين منطقه مانند ساير مناطق ‌ايران، تشكيلات متعلق به دوران پركامبرين بر اثر كوهزايي آسپنتيك، چين خوردگي و دگرگوني حاصل كرده و بر سطح زمين بالا آمده و ارتفاعات و ناهمواري‌ها ر‌ا ايجاد كرده است.‌اين زمين‌ها زير بناي تشكيلات زمين شناسي بعدي را به وجود آورده‌اند.

در طول دوران اول زمين شناسي در ‌اين منطقه آرامش كامل حكم فرما بوده است و تا دورة ترياس، زيربناي پركامبرين رفته رفته از رسوبات دريايي مختلف كه غالباً به درياهاي كم عمق تعلق داشته‌اند، پوشيده شده است. در دورانهاي دوم و سوم و چهارم زمين شناسي است كه جنبشهاي كوهزاييِ بسيار مهمي‌در مراحل مختلف، زمينهاي‌اين منطقه را تحت تأثير قرار داده است. وجود رشته كوههاي چهارگانه، همراه با چين خوردگيها و گسلهاي فراوانِ آنها، وجود سنگهاي آتشفشاني نظير‌اندزيت، تراكيت، داسيت، توف و غيره در‌اين كوهها، وجود گرانيتهاي شيركوه و سنگهاي دگرگوني مختلفي نظير شيستهاي دگرگوني، دولوميت‌ها، مرمر و غيره در كوههاي تفت جملگي دليل ‌اين ادعاست. بنابراين مراحل كوهزايي آلپي كه از دورة ترياس تا امروز در فازها و مراحل مختلف صورت گرفته، منجر به‌ايجاد چين خوردگي‌ها و گسلهاي منطقة تفت گشته است. (فرهنگ آباديهاي استان يزد ج دوم )

بطور كلي ميتوان خاك شهر تفت را از لحاظ زمين شناسي به 3 گروه زير تقسيم بندي كرد.

1-      تشكيلات شيلهاي ژوراسيك كه داراي لايه‌هاي شني است.

2-   آهكهاي كوتاسه كه داراي لايه بندي نسبتاً قطور مي‌باشد و جلبكها بر روي ‌اين آهكها كه آهكهاي ماسه‌اي متعلق به كوتاسه است مشاهده مي‌شود.

3-   كنگولومرا كه متعلق به اوايل دوران سوم زمين شناسي (بالتوزن) مي‌باشد و در حاشية شمالي درة تفت، كنار جادة يزد- شيراز ديده مي‌شود. ‌اين كنگولومرا سخت و سمنته مي‌باشد و از الماسهاي آهكي كرتاسه تشكيل شده است. (پايان نامة محمد حسين احمدي)

بعلاوه لايه‌هاي ضخيمي‌از نمك نيز وجود دارد كه در بعضي از مناطق بر اثر جذب آب و ازدياد حجم بصورت دياپيرهاي نمكي كوچك در آمده است.‌اين نمك، قديمي‌ترين نمك منطقة تفت محسوب مي‌شود و عامـل مؤثري در شوري آبها و زمينـهاي منطقه محسوب مي‌شود.

 

د) پوشش گياهي:

اصولاً تفت و به ويژه استان يزد جزء مناطق كويري محسوب مي‌شوند، لذا نميتوان پوشش گياهي قابل ملاحظه‌اي در منطقه ديد. در نتيجه جزء مناطق فقير‌ايران از نظر جنگل و پوشش گياهي به حساب مي‌آيد. مخصوصاً اگر از مناطق آبخور قناتها صرف نظر كنيم، بقية مناطق داراي آب و هواي خشك و قدرت تبخير زياد و پوشش گياهي ناچيزي است. كوههاي مشرف به شهر تفت عاري از پوشش گياهي است، ولي در دشتها ميتوان گياهان مرتعي متنوعي را مشاهده كرد. البته ‌اين مراتع را نيز درجه بندي كرده‌اند. مراتع واقع در كوهستان از نوع درجة 2 و مراتع واقع در دشت از نوع درجة 3 مي‌باشد.

اين تقسيم بندي بر اساس واحد دامي ‌كه مي‌تواند از آن تغذيه كند انجام گرفته است. بطور مثال در مراتع درجة 3 هر دامي ‌در 3 هكتار مي‌تواند پرورش يابد. واحد دامي ‌را يك رأس گوسفند يا ميش در يك فصلِ چرا ( سه ماه ) در نظر گرفته‌اند. ‌اين مراتع بيشتر داراي بوته‌هاي دِرمَنه و گَوَن و همچنين قيچ به مقدار كم و اسپند مي‌باشد. ( ادارة مراتع و جنگلباني تفت )

اما از پوشش گياهي طبيعي بلنديها و دشتهاي اطراف تفت كه بگذريم به پوشش گياهي داخل شهر مي‌رسيم كه از نوع درختان باثمر و كاشته شده مي‌باشند و عبارتند از درخت انار، هلو، آلوچه، سيب، زردآلو، انجير، انگور، سنجد، به، گلابي كه از همه معروف‌تر انار مي‌باشد. خاكهاي تفت بوسيلة رسوب گذاري رودخانه‌اي كه آنرا به دو بخش تقسيم كرده است تشكيل شده و ‌اين رسوبات را تا عمق 3 تا 4 متر مي‌توان ديد. ‌اين خاكهاي رسوبي بستر بسيار مناسبي براي احداث باغات متعدد و متنوع را‌ ايجاد كرده، بطوري كه بيشتر فضاي شهر را باغها و بوستانهاي آن اشغال كرده است و از‌اين لحاظ است كه در برخي از منابع تفت را يك باغ شهر مي‌شناسند.

 

 

ه) آب و هوا :

   در چگونگي پيدايش شهرها و روستاها يا علت استقرار و تداوم آنها در يك نقطه بايد آب و هواي آن را نيز مورد بررسي قرار داد. از آنجا‌ئيكه اقليم و شرايط آب و هوايي هر منطقه يكي از عوامل موثر در نحوة زيست و توسعه و ميزان سازگاري و بهره برداري از طبيعت و محيط اطراف است، لذا در هر مطالعه و برنامه ريزي، آگاهي و شناخت كامل از عوامل و عناصر جوي امكان برنامه ريزي بهتر و بهينه را در بخشهاي بخصوص كشاورزي، عمران و توسعة روستايي، اجتماعي، صنعتي و توريستي و . . . را در هر منطقه‌اي فراهم مي‌سازد. لذا مطالعات وسيعي در‌اين جهت براي شناسايي وضعيت آب و هوايي شهر تفت انجام گرفته كه بطور خلاصه مي‌توان‌اين شرايط را چنين توصيف نمود.

ايران بر روي كمربند صحاري بزرگ نيمكرة شمالي قرار گرفته است، بطوريكه نيمي ‌از مساحت كل كشور را مناطق خشك و صحرايي تشكيل داده است. شهر تفت نيز از نظر موقعيت جغرافيايي در ميان ‌اين صحراها محاصره مي‌باشد و از نظر آب و هوا شهر تفت را مي‌توان جزء منطقة آب و هواي خشك با قدرت تبخير زياد به حساب آورد. اما قرار گرفتن تفت در دامنة ارتفاعات شيركوه طراوت و اعتدال نسبي به اقليم خشك منطقه داده است.

 

        جدول شمارة 1 : ميانگين درجة حرارت ماهانه و سالانة شهر تفت

                                                                          مأخذ: مركز آمار هواشناسي كشور

 

ميانگين درجه حرارت سالانه در شهر تفت 3/16 درجة سانتيگراد مي‌باشد و ميانگين درجه حرارت ماهيانة سردترين ماه سال در ديماه 4/2 درجة سانتيگراد و ميانگين درجةحرارت گرمترين ماه سال در تير ماه برابر 7/29 درجه سانتيگراد است. شهر تفت از نظر بارندگي نيز تحت تأثير  ارتفاعات شيركوه و برفخـانة طزرجـان مي‌باشد و متوسـط بارندگـي سالانة آن نسبت به شهرهاي ديگر استان چندين برابر است. متوسط بارندگي ماهانه در شهر تفت از سال 1346 تا سال 1384 و در فاصلة 38 سال 8/134 ميليمتر مي‌باشد.

 

          جدول شمارة 2 : متوسط بارندگي ماهانه در سالهاي زراعي 1346 تا 1384 وميانگين بارندگي در‌اين 38 سال

                                                                      مأخذ: مركز آمار ادارة هواشناسي استان يزد

 

          جدول شمارة 3 : ميزان بارندگي سالانه در شهر تفت در سالهاي زراعي 1374 تا  و1384 وميانگين 10 سالة آن

                                                                            مأخذ: ادارة هواشناسي استان يزد

 

با توجه به جدول، ماههاي تير تا آبان به طور كلي جز در برخي از سالها كه بارندگي ناچيزي به صورت رگبار مي‌بارد، جزء ماههاي خشك سال محسوب ميشوند. در حاليكه ماههاي آذر تا ارديبهشت و تا حدودي خرداد ماههاي باراني سال مي‌باشد. با‌اين كه ميزان بارندگي در فصلها، ماهها و سالهاي مختلف يكسان نيست، اما بيشتر بارندگي ساليانه در زمستان و بهار مي‌باشد. يكي از بارزترين ويژگي آب و هوايي تفت رابطة معكوسي است كه بين ميزان بارندگي و درجه حرارت مي‌باشد. بدين معني كه در مواقعي كه ميزان بارندگي در شهر رو به كاهش مي‌گذارد درجه حرارت شهر رو به افزايش مي‌رود و‌اين موجب غلبة خشكي يا كم آبي در منطقه مي‌شود.

 

جمعيت شهر:

بر اساس سرشماري عمومي‌نفوس و مسكن در آبان 1375‌ اين شهر داراي 3369 خانوار معمولي ساكن با 15115 نفر جمعيت، شامل 7657 نفر مرد، 7458 نفر زن بوده است. بر اساس ‌اين ارقام در مقابل هر 100 نفر زن، 101 نفر مرد در ‌اين شهر وجود داشته است. از جمعيت ‌اين شهر 241 نفر را اطفال كمتر از يك سال، 1182 نفر را افراد 1 تا 4 ساله و 1995 نفر را افراد 5تا9 ساله و 2340 نفر را افراد 10تا14 ساله و 4086 نفر را افراد 15تا 29 ساله و 4397 نفر را افراد 29تا64 ساله و 874 نفر را افراد 65 ساله و بيشتر تشكيل داده‌اند.جداول شمارة 4 و 5 و6 جمعيت شهر تفت را به تفكيك سن و جنس و تعداد خانوار و بعد آن و ميزان مهاجرت به داخل را به ما نشان مي‌دهد.

 

 

 

 

          جدول شمارة 4 : جمعيت بر حسب سن و جنس در شهر تفت در سال 1375

                                                                                               مأخذ: مركز آمار‌ايران

 

          جدول شماره 5 : خانوارهاي معمولي بر حسب جنس سرپرست خانوار و تعداد افراد در سال 1375

                                                                                              مأخذ: مركز آمار‌ايران

 

در طي 10 سال، بين سالهاي 1365 تا 1375 تعداد مهاجرين وارد شده به شهر تفت 3213 نفر بوده كه 1662 نفر از آنها مرد و 1551 نفر از آنها زن بوده‌اند.

 

سابقة تاريخي :

در مورد ‌اين بخش بيشتر اطلاعات ما متكي به سفرنامه‌ها و كتب تاريخي است. از جملة ‌اين منابع ميتوان به سفرنامة ادوراد بروان (جهانگرد انگليسي) ترجمة ذبيح‌الله منصوري صفحة 317 و نيز تاريخ آيتي تأليف غلامحسين آيتي صفحة 50، همچنين كتاب تاريخ جديد يزد تأليف احمد ابن حسين ابن علي كاتب را نام برد.

تفت نيز همانند ديگر سكونتگاههاي منطقة شيركوه تاريخ دقيقي از بنيادش به چشم نمي‌خورد اما شواهد و قرائن و دلايل، مؤيد آنست كه شهر تفت از لحاظ تاريخي به زم�